Hekate Tapınağı

Hekate Tapınağı

DÜNYADAKİ TEK HEKATE TAPINAĞI: STRATONIKEIA ŞEHRİ LAGİNA KUTSAL ALANI

Hekate’ye adanmış Lagina Kutsal Alanı

Antik Frigya ve Karya uygarlıklarında büyük öneme sahip olan Hekate’ye adanmış bir tapınak, Muğla şehrinin Yatağan bölgesinde bulunmaktadır. Hekate’ye adanmış ve halen ayakta olan dünyadaki tek tapınaktır ve ziyaretçiler için bir uğrak yeridir. 1891’de başlayan kazılar bugün halen devam etmektedir.

Mitolojide Hekate

Hekate Olimposlular öncesi bir tanrıçadır. Bir Titandır, Perses ve Asteria’nın kızıdır. Asteria “yıldızlı olan” ve Perses “yok edici” anlamına gelir. Ona dair en eski kayıt Hesiod’un Teogonisi’dir (M.Ö. 8.yüzyıl). İnsanlığa yardım eder ve onları korur. Tanrılar ve titanlar arasındaki savaşta Zeus’a yardım eden tek Titandır. Bu yüzden diğer Titanlar gibi hapsedilmemiştir.

 

Savaştan sonra Zeus gökyüzünü, Poseidon denizleri, Hades yer altı dünyasını yönetmeye başlamıştır fakat Hekate üç dünya üzerindeki hakimiyetini devam ettirmiştir. (1) Bergama Zeus sunağında Titanlarla savaşırken gösterilmiştir. Hekate irade ve karar vermek anlamlarına gelir. Zamanı geldiğinde irade yardımıyla doğru kararları vermeyi simgeler. Hekate’nin sıfatları arasında Chthonia (yer altı dünyasının tanrıçası), Crataeis (Güçlü Olan), Enodia (Yolda Olan), Propylaia (Kapıyı Koruyan), Phosphoros (ışık getiren), Soteira (Kurtarıcı), Trivia (üç yolun tanrıçası), Kleidouchos (Anahtarların Sahibi), Tricephalus (üç başlı) sayılabilir.

Titanlarla savaşan Hekate- Zeus sunağı, Bergama, Türkiye

Bazı gösterimlerinde Hekate üç kişi olarak temsil edilmiştir. Hekate’nin Trivia ve Tricephalus isimleri, kavşaklara konan bu üçlü formuyla ilişkilidir. Ellerinde meşaleler, anahtar, bıçak ve bazen yılan tutar.

Meşale karanlığı aydınlatan ışığın sembolüdür, Grekler Hekate’nin bilgeliği getirdiğini düşünürlerdi. Çeşitli mitolojik hikayelerde Hekate elinde meşalelerle kahramanlara yol gösterir. Kleidochos ismi, Hekate’nin kutsal bilgiye giden kapıların anahtarının sahibi olmasıyla ilişkilidir. Orfik ilahiler onu “bütün Kozmosun anahtarlarını taşıyan Kraliçe” olarak tarif eder.

Elindeki bıçakla gereksiz olan her şey kesip atar. Zamanı geldiğinde gereksiz şeyleri hayatımızdan uzaklaştırarak doğru kararlar vermeyi temsil eder. Neyin gerçek neyin yanılsama, neyin kalıcı neyin geçici olduğunu ayırt etmeyi simgeler.(2)

Üçlü formunda Hekate

Propylaia ve Soteira isimleri, Hekate’nin koruyucu özelliğiyle ilişkilidir. Onun kötülüğü uzakta tuttuğuna inanılırdı ve antik zamanlara heykelleri kapıların önüne konurdu. Antik vazolarda Hekate yanında köpeklerle temsil edilmiştir.  Dişi köpek ve dişi kurt onun hayvan sembollerindendir. Hekate’nin gece dolaştığında köpeklerin ulumaya başladığı söylenir. Hades’in üç başlı köpeği Cerberos’un yer altı dünyasını koruması gibi, Hekate’nin köpekleri de gizemleri korur. Chthonia (Yeraltı Dünyasının Tanrıçası) ismi, bilinmeyen gizemlerle ilişkili olduğunu gösterir. Bu yer altı dünyası ceza verilen bir yeri ifade etmez, bir arınma ve saflaşma yerini ifade eder.

Mitolojideki diğer tanrılar arasında Hekate’ye en yakın olanı Hermes’tir. Mağaralar ikisi için de kutsaldır ve ikisi de içsel ve dışsal yolculuklarında insanlara yol gösterir. Geçişleri ve dönüşümleri yönetirler. Lagina kutsal alanının sembolojisine geçmeden önce, Hekate ve Hermes arasındaki ilişkiye bir göz atmak, faydalı olacaktır.

Hekate’nin Hermes ile olan ilişkisi

Hermes ve Hekate saklı bilgiyle ilişkilidir. Büyü tanrıçası Hekate’nin en yaygın modern ismidir ve Grek Maji Papirüslerinde ismi Hermes’le birlikte en sık geçendir. İkisi de saklı bilginin insanlığa aşama aşama verilmesiyle ilişkilidir.

İkisinin başka bir ortak fonksiyonu da yolculara yol göstermeleridir. Herma denen Hermes totemlerine benzer bir şekilde Hekate heykelleri de şehir ve ev kapılarının önüne, kötülüğü uzakta tutması amacıyla yerleştirilirdi.

Dahası Hekate, Hermes gibi ruhlara yol gösterendir. Bunu Persephone ve Hades mitinde görürüz. Persephone Hades tarafından yer altı dünyasına kaçırıldığında, Demeter bütün

Hermes ve Hekate, Hades’le birlikte yer altı dünyasına giden Persephone’ye yol gösteriyor.

dünyada kızını aramıştı fakat bulamamıştı. Kızının Hades tarafından yeraltına kaçırıldığını ona söyleyen Hekate’ydi. Bundan sonra, Zeus ve Hades arasındaki bir anlaşmaya göre, Persephone altı ay yer üstünde, altı ay yer altında kalacaktı. Bu gidiş gelişler sırasında ona yol gösteren Hekate’ydi. Hekate, Hermes ile birlikte üç dünya arasında dolaşabilen tek kişidir.(3)

Hermes ve Hekate, Cerberus’u yakalama görevinde yer altı dünyasında Herakles’e yol gösteriyor.

 

 

Arınmayla ilişkili bir tanrıça olarak Hekate, Orfik ilahilerde bütün tanrılardan üstün tutulmuştur. Bunun sonucunda Hekate kültü bütün Grek dünyasına yayılmıştır. En önemli kült merkezleri Lagina, Sparta, Eleusis ve Athina’dır. (4)

 

Kibele ve Hekate

Eskişehir Arkeoloji Müzesi’nde sergilenen, Frig dönemine ait pek çok Hekate heykeli, Frigyalılar ve Karyalıların Hekate’ye verdiği önemin bir kanıtıdır. Frig Vadisi’nde yer alan Eskişehir’den pek çok Hekate heykelciği çıkarılmıştır. Bu da Hekate kültünün bu topraklarda ne kadar yaygın olduğunu gösterir. Frigyalıların ana tanrıçası Kibele ayın aydınlık yüzüdür, Hekate ise karanlık yüzüdür. Zıt fakat birbirini tamamlayan enerjileri temsil ederler.


LAGINA KUTSAL ALANI VE HEKATE

Lagina kutsal alanı, Karya uygarlığının merkezlerinden biri olan Stratonikeia şehrine bağlıdır. Güneybatı Anadolu’da bulunur. Antik zamanlarda, (antik ismi Maiandros olan) Menderes nehri ve (antik ismi Indos olan) Dalaman nehri arasındaki bölgeye Karya denirdi. Bu ismin bölgeye yerleşen Karlar denen halktan geldiğine inanılırdı. Nereden geldikleri bilinmeyen bu halkın tarihi M.Ö. 1000’lere dayanır. Grek tarihçiler Herodot veThukydides Karyalıların, Girit Kralı Minos hükmü altında Ege adalarında yaşayan bir topluluk olduğunu ve sonra Anadolu topraklarına göç ettiklerini yazar. Herodot, ilk başta “Leleg” denen bir halkın donamasıyla birlikte Girit Kralı Minos’a hizmet ettiğini söyler; Dorlar ve İyonlar Ege adalarına yayılmaya başladığında onlar da Anadolu’ya göç etmek zorunda kalmıştır. Strabon bunu onaylar fakat Thukydides aynı görüşte değildir ve Karyalıların, Minos tarafından göç etmeye zorlandığını belirtir.

Lagina kutsal alanı ve Hekate

Bunun yanı sıra, Herodot Karyalıların buna katılmadığını, kendilerinin her zaman anakarada yaşadığına ve isimlerinin Karyalılar olduğuna inandıklarını söyler. Lidyalıları ve Mysialıları kardeş uluslar olarak görürler. Ataları Kar’ın, Lidyalıların atası Lydos’un ve Mysialıların atası Myros’un kardeşi olduğuna inanırlar.  Buna kanıt olarak da, Mylasa’daki Zeus Karios Tapınağı’na Karyalılar haricinde sadece Mysialıların ve Lidyalıların girmesine izin verilmesini gösterirler.

Homeros’a göre, Truva’nın güney kısmı olan Pedasos’ta yaşayan Lelegler, Truva Savaşı’ndan sonra göç etmiş ve Halikarnassos’a yerleşmiştir. Pausanias, Leleglerin Karyalıların atalarından olduğunu söyler. Fakat Strabon, Leleglerin Karya’ya asker olarak hizmet ettiğini ve bütün Yunanistan’a yayılarak yok olduğunu söyler. Bazı araştırmacılar Leleglerin, Hitit kayıtlarında bahsedilen barbar Luvilerle ilişkili olduğunu düşünür. Bu görüş kesin değildir çünkü Leleglere ait kayıtlar bulunmamıştır ve yazıları bilinmemektedir. Karya dili henüz çözülmemiştir ve Hint Avrupa dil ailesiyle ilişkisi henüz kesinleşmemiştir. Fakat günümüzde sahip olduğumuz örnekler bu dilin heceye dayalı olmak yerine alfabetik bir sistem olduğunu göstermiştir. (5)

Frigya’nın güney batı bölgesinde kalan Karya uygarlığında tekrar Hekate’yle karşılaşırız. Özellikle de M.Ö. 300’e dayandırılan Lagina ve Stratonikeia şehirleri Hekate kültüne sahip olan yerlerdir. Karya krallarına verilen bir ünvan olan Hekatomnos isminin anlamı, “Hekate Tapınağı hizmetkarı”dır.  

Karya kralları, Lagina şehrini dini bir merkez, ona 11 km uzaklıktaki Stratonikeia şehrini ise politik bir merkez olarak kurdu. Lagina ve Stratonikeia duvarlarındaki yazılardan öğrendiğimize göre bu iki şehir birbirine kutsal bir yolla bağlıdır.

Lagina ve Stratonikea

Bu kutsal yol Stratonikeia’da başlar ve  propylonda Lagina’ya bağlanır. Her yıl daha küçük ve dört yılda bir daha büyük olmak üzere Hekate adına törenler düzenlenirdi. Dört yılda bir düzenlenen Hekatesia-Romania töreni M.Ö. 81’den beri kutlanmaktaydı. Buna Hekatesia veya Anahtar Taşıma Töreni de denirdi. Tapınağın anahtarı Lagina’dan Stratonikeia’ya taşınır ve geri getirilirdi. Bu, Lagina ve Stratonikeia arasındaki ilişkiyi ve aynı zamanda Hekate’nin yer altı dünyasının anahtarlarının sahibi olmasını simgelerdi. Törende kleidophoros denen genç kızlar tapınağın anahtarını taşırdı.

Törene gelen herkes propylondan geçerek kutsal alana girerdi. Görevli olanlar doğudaki on basamaktan aşağıya iner ve sunağa giderdi. Sadece seyretmeye gelmiş olanlar ise soldaki kapıdan stoalı alana geçer ve basamaklara oturur, törenin başlamasını beklerlerdi. (6)

Tapınağın Arkeolojisi: 1891’de Lagina’da başlayan kazıların ilk yöneticisi, Osmanlı arkeolojisinin babası kabul edilen Osman Hamdi Bey’di. Uzun bir aradan sonra kazılar 1993’te Muğla Müzesi tarafından yeniden başlatılmıştır. Günümüzde Selçuk Üniversitesi’nden Prof. Ahmet Adil Tırpan yönetimindeki uluslararası bir ekip, sit alanında

Lagina girişindeki Propylon ve arkasında Hekate Tapınağı

çalışmaktadır.

1: Propylon, 2:Hekate Tapınağı, 3:Sunak, 4: Bizans Bazilikası kalıntıları, 5: Stoa

Stratonikeia’ya bağlı olan Lagina Hekate kutsal alanı antik dönemlerde, tarım arazisi üzerine konumlandırılmış, Hekate’ye adanmış bir merkezdir.  Bu alan Kuzey Güney doğrultusunda inşa edilmiştir ve Stratonikeia’nın kuzeyinde yer alır.

Lagina’da propylon, kutsal yol, sunak, peribolos (alanı çevreleyen duvar), stoa (Dor düzeninde) ve antik zamanlarda içinde tanrıçanın heykelinin bulunduğu Hekate Tapınağı vardır.

 

 

 

 

Hekate Kutsal Alanındaki Yapılar:

Propylon: Alanın doğusunda bulunur ve kuzey güney doğrultusundadır. Yarım daire şeklindeki bu alana üç basamakla çıkılır (soldaki resim). İyon düzeninde 5 sütun vardır. Merkezde büyük bir kapı, yanlarında ise daha küçük kapılar vardır.

Stoa: Propylondaki üç küçük kapıdan geçildiğinde  stoaya gelinir, burası töreni izlemeye gelenlerin bulunduğu yerdir. Stoa dorik düzendedir.

Sunak: 15,40×20,30m boyutlarındadır ve güneybatı kuzeydoğu doğrultusundadır. Giriş kapısı güneybatıdadır ve tapınağa bakmaktadır. İki seviyesi vardır, dışarıdaki sütunlar Korint düzenindedir, içeridekiler ise İyon düzenindedir. Tütsü veya meyveden oluşan sunular bu sunakta gerçekleştirilirdi. Bergama Zeus sunağı gibi U şeklinde olan bu sunak, Roma İmparatoru Augustus zamanında inşa edilmiştir.

Tapınak: Bir ön oda ve beş basamakla çıkılan bir kült odasından oluşur. Arkeolojik olarak, pseudodipteros yapısındadır. Uzun kenarında 11, kısa kenarında 8 stoa vardır, hepsi İyon temeli üstünde duran Korint düzenindedir. Stoaların yükseklikleri 21 ve 28 metre arasında değişir. Tapınak M.Ö. 2. Yüzyılın sonu ve M.Ö. 1. Yüzyılın başına dayanmaktadır.

Kutsal Havuz: Alanın 300 metre güney doğusunda bir havuz vardır. Havuzdaki su mermer bloklardan yapılan bir kanal yardımıyla 50 metre güneydeki bir kaynaktan gelmektedir. Daire şeklindeki bu havuzun çapı yaklaşık 10 metredir.

Nekropol: Hekate kutsal alanı ve Koranza’daki Apollon ve Artemis kutsal alanı arasında M.Ö. 5. Yüzyıla tarihlendirilen bir nekropol vardır.

Hekate Tapınağı

Lagina’da ilk kazıları yapan Osman Hamdi Bey tarafından tapınağın frizleri İstanbul Arkeoloji Müzesi’ne götürülmüştür ve halen orada sergilenmektedir. Dört ana yönde dört farklı konu işlenmiştir: Doğuda Zeus’un doğumu, batıda tanrılar ve devler arasındaki savaş (Zeus ve Typhon, Apollon ve Efialtes arasındaki savaş gösterilmiştir), güneyde Karya tanrıları ve kahramanlarının toplantısı, kuzeyde Amazonlar ve Grekler arasındaki anlaşma (bir savaşçı ve bir Amazon birbirine bakmaktadır, Amazon’un arkasında ise Hekate durmaktadır) .

İstanbul Arkeoloji Müzesi’nde sergilenen Hekate Tapınağı frizleri

Hekate kutsal alanında, sunak taşı olduğu düşünülen mermer bir blok bulunmuştur. Üzerinde Helios ve Rhodos’a adandığına dair bir yazı vardır. Mermerin üstünde “Kanebos” olarak okunan bi yazı, aynı zamanda çift taraflı bir balta vardır. Eski bir Kar tanrısı olan Kanebos kültünün de burada olduğunu gösterir. Bu çift taraflı balta, çok yakında başka bir antik şehir olan ve çift taraflı balta taşıyan Zeus’a adanan Labraunda’dan çıkarılan sembollere çok benzerdir. (7)

Hekate kutsal alanındaki çift taraflı balta

Labraunda’dan çıkarılmış çift taraflı balta taşıyan Zeus sikkesi

Lagina’daki Hekate Tapınağı, Frigya ve Karya uygarlıklarında çok önemli olan Hekate’ye adanmış büyük bir kült merkeziydi. Gizemlerin anahtarını taşıyan Hekate, Hekatesia denen anahtar taşıma törenleriyle onurlandırılmıştı ve Hekate tapınağında gerçekleştirilen törenler vasıtasıyla insanlara iç hayatlarında yol gösterilmişti. Dünya üzerinde ayakta kalan tek Hekate tapınağındaki kazılar, bu konu hakkında daha fazla bilgi sahibi olmamızı sağlayabilir.

Hekate ve Hermes’in bize iç hayatlarımızda yol göstermesi için içimizdeki yolcuyu uyandıralım. Bilinmeyende, karanlıkta yolumuzu bulmaya çalışırken bize onlar yol gösterecek.

 

 

 

Kaynaklar

  1. Luna J. Hecate. JSL Press. California. 2008.
  2. George D. Mysteries of the Dark Moon. HarperCollins Publishers. New York. 1992. s. 229
  3. http://www.theoi.com/Khthonios/Hekate.html
  4. Franklin A. M. The Lupercalia. New York. 1921 http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/FRALUP/7*.html
  5. Konak, S. Antik Karya Bölgesindeki Kutsal Alanlar Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2003.
  6. Büyüközer A. ‘Lagina Hekate Tapınağı’ndaki Matematiksel Oranlar’ Yüksel Lisans Tezi. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Arkeoloji Bölümü. 2006
  7. Doç. Dr. Bilal Söğüt, Lagina Kutsal Alanı, Pamukkale Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü Denizli www.lagina.org sitesinden alınmıştır.
2018-05-26T02:52:38+00:00